Beynəlxalq Statistika Günü-rəqəmlərin dili ilə inkişaf

Dünyanın bir çox ölkəsində olduğu kimi, 20 oktyabr tarixində Azərbaycanda da Ümumdünya statistika günü qeyd olunur. Hər beş ildən bir beynəlxalq səviyyədə qeyd olunan bu günün əsas məqsədi statistik məlumatların ictimai həyatın, idarəetmənin və inkişaf proseslərinin əsas dayaqlarından biri olduğunu vurğulamaqdır.. Bu şüarların hər biri statistik fəaliyyətin əsas dəyərlərini — etibarlılığı, şəffaflığı, peşəkarlığı və əməkdaşlığı özündə birləşdirir. Bu ilki Ümumdünya statistika gününün əsas ideyası da “Hər kəs üçün keyfiyyətli statistika ilə inkişafa təkan verək” devizi ilə əlaqələndirilir. Bu təşəbbüs 2025-ci ilin 4–7 mart tarixlərində keçirilmiş 56-cı sessiyada BMT Baş katibinin məruzəsi əsasında qəbul edilmiş və beynəlxalq, milli və regional səviyyədə statistik məlumatların əhəmiyyətinə diqqəti artırmaq məqsədi daşıyır. Bu günün qeyd olunmasının əsas məqsədi müasir qloballaşma dövründə rəsmi statistikanın rolunu və əhəmiyyətini vurğulamaq, eləcə də keyfiyyətli statistik məlumatlardan istifadə etməklə dövlət idarəçiliyində, iqtisadiyyatda, sosial sahələrdə və vətəndaş cəmiyyətlərində qərarların qəbuluna dəstək vermək, eyni zamanda cəmiyyətin, iqtisadiyyatın və dövlət idarəçiliyinin bütün sahələrində statistik məlumatların əhəmiyyətini vurğulamaq, həmçinin statistik xidmət işçilərinin mühüm rolunu qiymətləndirməkdir.

Statistika sadəcə rəqəmlər toplusu deyil — o, dövlət idarəçiliyinin, sosial siyasətin və iqtisadi inkişafın mühüm dayağıdır. Keyfiyyətli statistik məlumatlar sayəsində ölkələr təhsil, səhiyyə, məşğulluq, sosial rifah və ekoloji məsələlərdə daha səmərəli qərarlar qəbul edə bilirlər. Dövlətin sosial və iqtisadi siyasəti, təhsil, səhiyyə, məşğulluq, əhalinin rifah səviyyəsi kimi bütün istiqamətlərdə qəbul edilən qərarlar dəqiq və obyektiv statistik məlumatlara əsaslanır. Məsələn, təhsil sahəsində aparılan statistik araşdırmalar vasitəsilə şagird nailiyyətlərinin regionlar üzrə müqayisəsi aparılır, bu isə təhsil siyasətinin təkmilləşdirilməsinə imkan yaradır. Səhiyyə sahəsində doğum, ölüm, xəstəlik göstəriciləri barədə toplanan məlumatlar isə dövlət proqramlarının düzgün istiqamətlənməsinə şərait yaradır.

Statistik məlumatlar həmçinin beynəlxalq müqayisələrin aparılması, ölkələrin inkişaf göstəricilərinin qiymətləndirilməsi və gələcək strategiyaların müəyyənləşdirilməsi baxımından da mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Bu baxımdan statistik xidmət orqanlarının fəaliyyəti hər bir ölkənin sosial-iqtisadi inkişafının əsas dayaqlarından biridir. Azərbaycan Respublikasında da Ümumdünya statistika günü münasibətilə geniş tədbirlər planı hazırlanmışdır. Statistika sahəsinin inkişafı, beynəlxalq əməkdaşlığın gücləndirilməsi və yeni texnologiyaların tətbiqi baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyan III Beynəlxalq Statistika Forumu 2025-ci il 24-26 sentyabr tarixlərində Bakıda keçirilib. Forum Azərbaycan Respublikasının Dövlət Statistika Komitəsi və MDB Dövlətlərarası Statistika Komitəsinin birgə təşkilatçılığı ilə baş tutub. Tədbirin əsas mövzusu “Statistikanın inkişaf perspektivləri: beynəlxalq layihələrin rolu” olub. Forumun məqsədi milli statistika sistemlərinin inkişafı, beynəlxalq layihələrin statistikanın təkmilləşməsindəki rolu və məlumatların keyfiyyətinin artırılması istiqamətində fikir və təcrübə mübadiləsini təmin etmək idi.

Forumda 15 ölkə və 10 beynəlxalq təşkilatın nümayəndələri, elmi ictimaiyyət və statistik sahənin mütəxəssisləri iştirak ediblər. Bu, tədbirin artıq təkcə MDB məkanını deyil, daha geniş coğrafiyanı əhatə edən qlobal səviyyəli bir platformaya çevrildiyini göstərir.

Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev forum iştirakçılarına müraciət ünvanlayaraq, beynəlxalq əməkdaşlığın və statistik sahədə müasir yanaşmaların inkişafının ölkələr arasında qarşılıqlı etimad və şəffaflığın möhkəmlənməsi baxımından əhəmiyyətini vurğulayıb.

III Beynəlxalq Statistika Forumu, ölkəmizin beynəlxalq statistik müstəvidə nüfuzunun artmasına, həmçinin qlobal statistik innovasiyaların tətbiqi sahəsində təcrübə mübadiləsinin genişlənməsinə mühüm töhfə verib. Forumun nəticələri gələcək illərdə aparılacaq tədqiqat və hesabat işlərinin keyfiyyətinin artırılmasına, eləcə də statistika idarəetməsinin beynəlxalq standartlara uyğun inkişafına əsaslı zəmin yaradacaq. Ümumdünya statistika gününün qeyd edilməsi üçün seçilmiş illərin əksəriyyəti Azərbaycan statistikası tarixində mühüm yubiley illərinə təsadüf edir. Bu isə ölkəmizdə statistikanın tarixi köklərə və davamlı inkişaf ənənəsinə malik olduğunu bir daha təsdiqləyir.

Azərbaycan Respublikasının Ümummilli Lideri Heydər Əliyev ölkəmizdə statistika orqanlarının möhkəmlənməsi, müasir tələblərə cavab verən statistik sistemin qurulması istiqamətində xüsusi qayğı və diqqət göstərmişdir. Onun rəhbərliyi dövründə dövlət idarəçiliyində statistik məlumatların rolu artırılmış, bu sahənin inkişafı üçün mühüm qərarlar qəbul edilmişdir. Hazırda Cənab Prezident İlham Əliyev də bu ənənəni uğurla davam etdirir. Cənab Prezidentin rəhbərliyi ilə ölkədə rəqəmsal idarəetmə, açıq məlumatlar siyasəti və rəsmi statistikanın beynəlxalq standartlara uyğunlaşdırılması istiqamətində mühüm addımlar atılır. Bu illər ərzində statistika sahəsində 5 dövlət proqramı uğurla icra olunmuşdur ki, bu proqramlar ölkənin sosial-iqtisadi inkişaf göstəricilərinin dəqiq və şəffaf şəkildə izlənməsini təmin edir:

1. 1998–2002-ci illərdə dövlət statistika sistemində islahatların aparılmasına dair Dövlət Proqramı. Bu proqram müstəqillik dövründə statistik sistemin yenidən qurulmasına yönəlmiş ilk addım olmuşdur. Əsas məqsəd SSRİ-dən miras qalmış köhnə hesabat sistemini bazar iqtisadiyyatı şəraitinə uyğunlaşdırmaq idi. Bu dövrdə yeni metodologiyalar, təsnifatlar və göstəricilər formalaşdırılmış, elektron emal sisteminin əsasları qoyulmuşdur.

2. 2003–2007-ci illərdə rəsmi statistikanın təkmilləşdirilməsinə dair Dövlət Proqramı. Bu proqram çərçivəsində idarəetmə və hesabat sisteminin səmərəliliyi artırılmış, dövlət orqanları arasında məlumat mübadiləsi təkmilləşdirilmişdir. Beynəlxalq təcrübə öyrənilərək tətbiq olunmuş, məlumatların şəffaflığına və etibarlılığına xüsusi diqqət yetirilmişdir

3. 2008–2012-ci illərdə rəsmi statistikanın təkmilləşdirilməsinə dair Dövlət Proqramı. Proqramın əsas məqsədi statistika sisteminin informasiya texnologiyalarına inteqrasiyası olmuşdur. Bu illərdə elektron hesabatların qəbul sistemi yaradılmış, məlumat bazaları birləşdirilmiş və statistik məlumatların operativ yayımlanması təmin edilmişdir.

4. 2013–2017-ci illərdə rəsmi statistikanın inkişafı Dövlət Proqramı. Bu mərhələdə məqsəd rəsmi statistikanın beynəlxalq müqayisəolunma səviyyəsini yüksəltmək idi. BMT, Avropa İttifaqı və digər beynəlxalq təşkilatların metodologiyaları tətbiq olunmuş, sosial sorğuların keyfiyyəti artırılmış və ictimaiyyət üçün açıq statistika portalı formalaşdırılmışdır.

5. 2018–2025-ci illərdə rəsmi statistikanın inkişafına dair Dövlət Proqramı. Hazırda icrası davam edən bu proqram dayanıqlı inkişaf məqsədlərinə (SDG) uyğun statistik sistemin qurulmasını hədəfləyir. “Smart Statistika” konsepsiyası çərçivəsində rəqəmsal platformalar genişləndirilmiş, “Big Data” və süni intellekt imkanlarından istifadə olunmağa başlanmışdır. Bu, statistikanın çevikliyini və analitik potensialını artırmışdır.

Statistika sahəsində qəbul olunmuş bu Dövlət Proqramları Azərbaycanın statistik sisteminin formalaşması və inkişafında ardıcıl mərhələlər təşkil etmişdir. Bu proqramlar nəticəsində ölkəmizdə müasir, beynəlxalq tələblərə cavab verən, şəffaf və etibarlı statistik infrastruktur yaradılmışdır.

Rəsmi statistikanın davamlı inkişafı gələcəkdə ölkənin iqtisadi idarəçiliyində daha effektiv qərarların qəbuluna, ictimaiyyətin məlumatlandırılmasına və dayanıqlı inkişafın təmin edilməsinə xidmət edəcəkdir. Statistikanın əhəmiyyəti ondan ibarətdir ki, o, iqtisadi, sosial və ekoloji siyasətin əsas dayaqlarından biridir. Dəqiq və etibarlı statistik məlumatlar olmadan dövlət siyasətinin planlaşdırılması və icrası, vətəndaş rifahının ölçülməsi, regional inkişafın təhlili mümkün deyil.

Dövlət Statistika Komitəsi və onun yerli orqanları tərəfindən hər il ölkə üzrə mühüm tədbirlər – əhalinin siyahıyaalınması, kənd təsərrüfatı siyahıyaalınması, əmək bazarının, təhsilin və səhiyyənin statistik monitorinqi kimi işlər həyata keçirilir. Bütün bu fəaliyyətlər milli inkişafın əsas informasiya bazasını formalaşdırır.

Qeyd edək ki, gələcəkdə statistikanın qarşısında duran əsas vəzifələrdən biri süni intellekt və rəqəmsal texnologiyaların imkanlarından istifadə etməklə, məlumatların toplanması, emalı və təhlilinin daha da təkmilləşdirilməsidir. Bu istiqamətdə atılacaq addımlar “Hər kəs üçün keyfiyyətli statistika” prinsipi ilə insan mərkəzli, şəffaf və innovativ idarəetməyə töhfə verəcəkdir